Oude en nieuwe kennisbronnen

Waar vind je kennis die je aanspreekt? Waar je wakker van wordt? Waar je langer over na wil denken en waar je vaak op teruggrijpt? Omdat het iets zegt over de wereld, met al zijn verwarring, of iets over je directe omgeving of jezelf, ook verwarrend genoeg. Voor mij zijn dit vaak teksten, ik ben meer een lettermens dan een beeldenmens. De teksten waar ik het meest op teruggrijp gaan over kennis, over hoe wij kunnen kennen en weten. Ik noem een oud voorbeeld en een nieuw voorbeeld.

Zoals er vroeger grijsgedraaide platen waren heb ik een zeer beduimeld boek. De tekst waar dat door komt is het essay Sporen in de bundel Omweg als Methode van Carlo Ginzburg (SUN 1988). Ik heb dat vaak gelezen en nog veel vaker geciteerd, als ik lesgaf, als ik met mensen sprak over onderzoek of kennis. In dit essay vergelijkt Ginzburg de onderzoeker met een spoorzoeker, en vertelt hij met veel kennis en eruditie hoe dit spoorzoeken leidt tot een paradigma, een manier van weten, die vooral voor de menswetenschappen van belang is. Hij laat zien hoe aan het eind van de negentiende eeuw drie heel verschillende figuren ongeveer hetzelfde idee hadden. De kunsthistoricus Morelli, Doyle, de geestelijk vader van Sherlock Holmes, en Sigmund Freud, die allen wijzen op het belang van ogenschijnlijk onbeduidende details voor het achterhalen van betekenis. Zelfs de allerkleinste sporen maken het mogelijk aan een werkelijkheid of verhaal te raken dat anders niet bereikbaar is. De manier waarop een oorlel geschilderd is ontmaskert de vervalsing, een restje as van een sigaar verraadt de moordenaar en de welbekende slip of the tongue zegt wat de persoon eigenlijk bedoelt. Bij de kennis die dit oplevert gaat het niet om de grote en waterige gemiddeldes, maar juist om het achterhalen en begrijpen van iets wat individueel en uniek is. Ook al is de werkelijkheid ondoorzichtig of verwarrend, er bestaan sporen die de sleutel leveren tot haar ontcijfering.

Een heel ander verhaal las ik zeer recent op internet. Een zogenaamde longread, die echt lang was en mij zeker een uur of vier zeer geboeid hield. Via de – ook vaak interessante – De Correspondent (decorrespondent.nl) belandde ik op de site van de Amerikaanse Tim Urban: Wait but Why (waitbutwhy.com). Het lange stuk dat ik las heet The Cook and the Chef. Musk’s Secret Sauce. In dit stuk, onderdeel van een serie, probeert Tim Urban te achterhalen en beschrijven hoe Elon Musk denkt en waarom hij kan doen wat hij doet: het bedenken en oprichten van o.a. PayPal, Tesla en SpaceX. Het stuk is minstens zo interessant als de meneer die de aanleiding was. Het gaat over manieren van denken, over manieren van redeneren en over dingen voor elkaar krijgen. Het gaat in Ginzburg’s termen over een uniek individu, maar haalt uit zo’n spoor heel veel inzicht in manieren van denken en weten. In moderne taal en met tekeningetjes, dat dan weer wel. De tijd zal leren hoe lang dit essay blijft hangen. Voor nu in ieder geval een aanrader!

18 november 2015